Cultural Heritage Records Studies

fa خود و دیگری در میراث مکتوب شاهنامه فردوسی (نگاهی به داستان بیژن و منیژه) Self and Other in the Textual Heritage of Ferdowsi’s Shahnameh (A Glance into the Story of Bizhan and Manijeh)  شاهنامه فردوسی بی‌تردید مهم‌ترین میراث مکتوب ایرانی است که در آن موضوع هویت ایرانی بازنمودی برجسته دارد. پژوهش‌های بی‌شماری در خصوص شاهنامه و هویت ایرانی انجام شده است، که در آن میان پژوهش‌های تحلیل‌گفتمانی کم نیستند. با نظر به این پژوهش‌ها، در این پژوهش با رویکردی زبانشناختی-گفتمانی به واکاوی ریشه‌های «خود» و «دیگری» در اولین داستان بخش پهلوانی شاهنامه یعنی داستان بیژن و منیژه پرداخته‌ایم. در این مقاله شخصیت‌های داستان در قالب عنصر هویت نظریه تحلیل‌گفتمان Gee و مفهوم «خود» و «دیگری» آرا فیلسوفان متاخری چون Levinas، Arendt و Beauvoir تحلیل شده‌اند. این مطالعه برجسته‌ترین هویت‌های داستان را در طیفی از خودی‌ترین «خود»‌ها تا بیگانه‌ترین «دیگری»‌ها بازمی نمایاند. از آنجا که «خود» و «دیگری» مفاهیمی نسبی هستند، هم در نسبت با نویسنده  و هم در نسبت با قهرمان داستان مورد توجه قرار گرفته اند. به علاوه، تاثیر متغیر جنسیت بر تعریف «خود» و «دیگری» نیز بررسی شده است. بخش مقدمه داستان شامل دو هویت شخص شاعر و دلدار اوست، در حالیکه در بدنه داستان( شامل۱۲۵۶ بیت) ۲۸ هویت ۷۱/۴ درصد مذکر و ۲۸ درصد مونث وجود دارد. این مطالعه نشان می‌دهد که علیرغم آنچه که انتظار می‌رود بیژن و منیژه برجسته‌ترین شخصیت‌های داستان نیستند و بلکه رستم است که برجسته‌ترین هویت است. فراوانی ظهور منیژه حتی کمتر از کیخسرو، گرگین و گیو است.  این پژوهش نشان می‌دهد که «خود» و «دیگری» در شاهنامه با دو دوتایی ایرانی/ انیرانی و اخلاقی / غیراخلاقی گره خورده‌اند. به نظر می‌رسد که تعریف “خود» و «دیگری» در ارتباط با برجسته‌ترین هویت داستان یعنی رستم عمدتا با مفهوم ایرانی/ انیرانی و برای فردوسی با مفهوم اخلاقی/ غیراخلاقی گره خورده است. به این ترتیب، بیژن، کیخسرو و گیو نزدیک‌ترین «خود»ها به رستم هستند، در حالیکه منیژه دیگری تحت سلطه است که در جریان داستان به «خود» بدیل می‌شود. پیران با وجود کنش‌های اخلاقی اش همچنان در طیف «دیگری» رستم باقی می‌ماند، در حالیکه دو شخصیت اخیر در طیف »خود«های فردوسی قرار دارند. از دیگر سو، گرگین که به دلیل کنش غیراخلاقی اش دگردیسی معکوسی از (خود به دیگری) در مقایسه با منیژه دارد، همچنان در چشم رستم، «خودی» باقی می‌ماند. در انتهای طیف «دیگری» رستم، افراسیاب قرار دارد که همواره در همین جایگاه باقی می‌ماند. با این حال، نگاهی به سایر داستان‌های شاهنامه نشان می‌دهد که حتی جایگاه «دیگری» بودن افراسیاب نیز از منظر فردوسی اندکی قابل تغییر ترسیم می‌شود که البته اظهار نظر قطعی در این باره نیازمند پژوهش‌های بیشتر است. Shahnameh (The Book of Kings) is a principal textual heritage reflecting Iranian identity; a concept which is heavily founded in the two elements of “self” and “other”. The present study is aimed at rethinking “self” and “other” in Shahnameh by a discursive linguistic exploration in the first story  of the heroic section of Shahnameh- the story of Bijan and Manijeh. It explores the characters of the story through Gee’s discursive concept of identity and relying on speculations of “self” and “other” by contemporary philosophers such as Levinas, Arendt and Beauvoir. In the present study the foregrounded identities of the story are observed on a spectrum of absolute “self” to absolute “other” having in mind that “self “and “other” could either be defined in reference to the author or to the key character of the story i.e. Rostam. Furthermore, the role of gender in defining self and other is examined. Generally, 30 identities are represented in the story, two of which are Ferdowsi and his beloved in the introduction part of the story and 28 (71.4% male and 28.6% female) in the body (1256 verses). The study shows that despite our expectation, Bijan and Manijeh are not the most foregrounded identities of the story, as the main character remains to be Rostam. Furthermore, the frequency of Manijeh’s presence is less than KeyKhosrow, Gorgin and Giv. The study shows that “Self” and “Other” seem to be closely related to and defined by the two dichotomies of Iranian /non-Iranian and ethical / non-ethical. Bizhan, KeyKhosrow and Giv are the closest selves to Rostam, while Manijeh however transforming into self in the course of the story, remains to be considered as a dominated other. Nevertheless, Gorgin who is considered a self at the onset of the story shifts in an opposite direction later. However, he remains to be a self for Rostam up to the end of the story. On the other hand, Piran whose actions are ethical remains to be considered as other for Rostam. Afrasiab seems to be presented as the absolute other for both Rostam and Ferdowsi, with minor status transformation for the author. Nevertheless, Manijeh and Piran seem to be considered as self for Ferdowsi. In sum, identities appear to be more capable of transferring along the spectrum in Ferdowsi’s view; an issue to be studied in future studies. بیژن و منیژه, شاهنامه, فردوسی, رستم, خود و دیگری, هویت. Bizhan and Manijeh, Shahnameh, Ferdowsi, Rostam, Self and Other, Identity 0 0 http://chrs.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-30-59&slc_lang=fa&sid=3 Fereshteh Saberi Latibari فرشته صابرلتیباری feri.latebary@gmail.com No MA Student, Linguistics Department, Faculty of Letters and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه زبانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Negar Davari Ardakani نگار داوری اردکانی negar.davariardakani@anu.edu.au Yes Associate Professor, Linguistics Department, Faculty of Letters and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran دانشیار، گروه زبانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران